Staff publish

Ambasadori i Iranit në Ankara, Mohammad Hassan Habibollahzadeh, ka theksuar se Irani nuk mban përgjegjësi për incidentet e fundit me raketa në hapësirën ajrore turke dhe aktualisht është duke pritur rezultatet e një hetimi të përbashkët.

“Ne e respektojmë sovranitetin e Turqisë”, deklaroi ai. “Forcat tona të Armatosura, Shtabi i Përgjithshëm dhe Ministria e Jashtme kanë lëshuar më parë deklarata duke mohuar çdo përfshirje në sulmet me raketa ose municione ndaj Turqisë. Për të sqaruar situatën dhe për të zgjidhur çdo keqkuptim, ne propozuam krijimin e një ekipi teknik për të shqyrtuar plotësisht incidentin. Mbetemi të pasigurt se si mund të ketë ndodhur kjo. Sipas mendimit tonë, këto veprime mund të jenë kryer nga palë të treta, me qëllim dëmtimin e marrëdhënieve miqësore dhe vëllazërore midis vendeve tona. Ne e kemi paraqitur këtë propozim dhe tani po presim zbatimin e tij”, tha Habibollahzadeh për mediat në Ankara.

Lidhur me situatën ushtarake rajonale, ambasadori pohoi se Irani nuk ka nisur asnjë sulm. “Jemi ne ata që jemi sulmuar”, deklaroi ai. “Ndërsa ishim të angazhuar në negociata të vërteta dhe të sinqerta – përpjekje të mbështetura nga vendet e rajonit, veçanërisht Turqia – vendi ynë iu nënshtrua agresionit. Shtetet e Bashkuara tradhtuan diplomacinë. Sulmet filluan kur bisedimet bërthamore arritën në një fazë teknike. Këto negociata u inkurajuan nga partnerët rajonalë, mbi të gjitha nga Turqia, dhe Irani mori pjesë me mirëbesim.”

Ai theksoi më tej të drejtën e Iranit për vetëmbrojtje. “Ne po e mbrojmë veten në mënyrë legjitime. Edhe tani që flas unë, Irani është nën sulm. Këto sulme synojnë spitalet, infrastrukturën dhe institucionet financiare, duke rezultuar në viktima civile dhe humbje jetësh”, tha ai.

Më 25 janar 1995, një raketë e lëshuar nga Norvegjia për qëllime shkencore shkaktoi një keqkuptim të rrezikshëm, pasi sistemet ruse të paralajmërimit të hershëm e ngatërruan atë me një raketë të mundshme bërthamore që po shkonte drejt Moskës.

Për më shumë se një orë, bota u përball me një nga skenarët më alarmues të epokës bërthamore, siç raporton BBC. Një gjurmë u shfaq në radar në stacionet ushtarake ruse në veri që tregonte se një raketë ishte lëshuar nga brigjet e Norvegjisë dhe po ngjitej me shpejtësi të lartë.

Oficerët që monitoronin situatën e dinin se një raketë e lëshuar nga një nëndetëse amerikane në zonë mund të mbante deri në tetë koka bërthamore dhe tw mbwrrinte në Moskë në rreth 15 minuta. Informacioni iu kalua menjëherë majës së hierarkisë ushtarake dhe arriti te presidenti i atëhershëm i Rusisë, Boris Jelcin.

Aktivizimi i “valizës bërthamore”

Jelcin u bë udhëheqësi i parë botëror që aktivizoi të ashtuquajturën “valizë bërthamore”, një sistem që përmban udhëzimet dhe teknologjinë për aktivizimin e armëve bërthamore.

Që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, shtetet që zotërojnë armë bërthamore e kanë bazuar strategjinë e tyre në frenim, domethënë në idenë se një sulm bërthamor do të çonte në shkatërrim të ndërsjelltë. Në atë moment, presidenti rus dhe këshilltarët e tij duhej të vendosnin nëse ishte një sulm i vërtetë dhe nëse duhej të kishte një përgjigje të menjëhershme.

Në fund, incidenti nuk rezultoi në katastrofë. Megjithatë, tensioni i momentit ishte aq i madh sa shkaktoi konfuzion tek qeveritë, udhëheqësit ushtarakë dhe media.

Konfuzion në tregje dhe qeveri

Për rreth një orë, pati pasiguri të madhe. Tregjet ndërkombëtare të valutave luhateshin, ndërsa politikanët, personeli ushtarak dhe gazetarët përpiqeshin të kuptonin saktësisht se çfarë kishte ndodhur.

Në orën 13:46 GMT, informacioni filloi të qarkullonte nëpërmjet agjencisë ruse Interfax se Rusia kishte rrëzuar një raketë që shkonte drejt territorit të saj. Gazetarët kontaktuan Ministrinë Britanike të Mbrojtjes, me një zëdhënës që deklaroi se “Jam i sigurt se britanikët nuk kanë lëshuar asnjë raketë drejt Rusisë”. Pasiguri e ngjashme mbizotëroi në Pentagon, ku një zëdhënës deklaroi se “e tëra çfarë kemi janë raportime për raportet”.

Pak para orës 14:52 GMT, ata që ishin të njohur me incidentin më në fund mundën të merrnin frymë lirisht. Interfax korrigjoi raportin e tij fillestar dhe tha se sistemi rus i paralajmërimit të hershëm me të vërtetë kishte regjistruar lëshimin e një rakete, por që ajo në fakt kishte rënë në tokën norvegjeze.

Një raketë për të studiuar Dritat Veriore

Një zyrtar i Ministrisë së Mbrojtjes Norvegjeze më vonë konfirmoi se lëshimi kishte qenë për qëllime paqësore. Raketa ishte pjesë e një programi shkencor për të studiuar Dritat Veriore, fenomeni i njohur edhe si aurora borealis.

Lëshimi ishte nga një qendër kërkimore raketash civile, dhe raketa përfundoi në det pranë ishullit të izoluar arktik të Spitsbergenit, shumë kohë para se t’i afrohej hapësirës ajrore ruse.

Paralajmërimi i humbur

Aspekti më i çuditshëm i rastit ishte se Norvegjia e kishte informuar Rusinë për lëshimin disa javë më parë. Shkencëtari norvegjez Kolbjorn Adolfsen, i cili ishte i përfshirë në program, tha se vendi i tij kishte dërguar një mesazh informacioni më 14 dhjetor përmes Ministrisë së Jashtme për të gjitha shtetet e interesuara.

Megjithatë, informacioni nuk kishte arritur kurrë në zyrat përkatëse në Moskë.

Adolfsen shpjegoi gjithashtu se ndoshta reagimi i fortë rus ishte për shkak të faktit se kjo raketë e veçantë ndoqi një trajektore balistike shumë të lartë, duke arritur një lartësi prej rreth 908 miljesh.

Ndjeshmëria pas incidenteve të kaluara

Rusia ka qenë veçanërisht e ndjeshme ndaj çështjeve të mbrojtjes ajrore që nga viti 1987, kur gjermani i ri Matthias Rust arriti të fluturonte më shumë se 750 kilometra në hapësirën ajrore sovjetike me një aeroplan të vogël dhe të ulej pranë Kremlinit.

Edhe pse Lufta e Ftohtë kishte mbaruar tashmë, incidenti i vitit 1995 tregoi se shqetësimi për një kërcënim të mundshëm bërthamor mbeti i fortë në disa qarqe të udhëheqjes ruse.

Një nga shumë “gabimet e afërta” të epokës bërthamore

Incidenti i lëshimit norvegjez nuk ishte i vetmi alarm i rremë në historinë e armëve bërthamore. Disa raste të ngjashme janë regjistruar që nga Lufta e Ftohtë, nga indikacione të rreme të shkaktuara edhe nga tufa mjellmash, drita e hënës ose probleme teknike.

Në vitin 1958, një aeroplan hodhi aksidentalisht një bombë bërthamore në oborrin e një familjeje në SHBA, pa shkaktuar asnjë viktimë, ndërsa në vitin 1966, dy avionë ushtarakë amerikanë u përplasën mbi një fshat spanjoll, njëri prej të cilëve mbante katër armë bërthamore. Në vitin 2010, Forcat Ajrore Amerikane humbën për pak kohë kontaktin me 50 raketa, të cilat mund të kishin penguar kontrollin e një lëshimi të mundshëm.

Sa i rrezikshëm ishte në të vërtetë?

Vlerësimet për seriozitetin e incidentit të vitit 1995 ndryshojnë. Një ish-zyrtar i CIA-s e quajti atë “momentin më të rrezikshëm të epokës bërthamore”. Sipas analistit ushtarak Peter Pray, ishte hera e parë që një udhëheqës i fuqisë bërthamore kishte hapur “valixhen bërthamore” në një situatë që konsiderohej një kërcënim real.

Megjithatë, ekspertë të tjerë e minimizojnë rëndësinë e incidentit. Hetuesi i OKB-së për çarmatimin bërthamor Pavel Podvig tha se do ta vlerësonte atë vetëm “tre nga dhjetë” krahasuar me incidente të tjera gjatë Luftës së Ftohtë. Eksperti rus i armëve bërthamore Vladimir Dvorkin argumentoi se incidenti “nuk paraqiste ndonjë kërcënim real”.

Pesë ditë pas incidentit, Rusia zyrtarisht e quajti atë një “keqkuptim” dhe theksoi se Norvegjia kishte ndjekur procesin e duhur. Edhe pse kriza përfundoi pa pasoja, incidenti mbetet një kujtesë se sa lehtë një keqinterpretim mund ta çojë botën më afër një vendimi katastrofik.

Zyrtarët e Sri Lankës kanë bërë të ditur se trupat e 84 marinarëve iranianë të vrarë në një sulm amerikan në ujërat ndërkombëtare pranë brigjeve jugore të Sri Lankës po kthehen në vendin e tyre, transmeton Anadolu.

Duke cituar zyrtarë, Daily Mirror raportoi se deri më tani 45 trupa nga një strukturë frigoriferike në Galle, një qytet në jug të Sri Lankës, janë transportuar në Aeroportin Ndërkombëtar Mattala Rajapaksa në përgatitje për transportim ajror.

Kryegjyqtari i qytetit Galles, Sameera Dodangoda, të mërkurën urdhëroi autoritetet spitalore të dorëzojnë trupat e marinarëve në ambasadën iraniane në Kolombo.

Marinarët janë midis atyre që u vranë pasi një nëndetëse amerikane goditi me torpedo anijen luftarake iraniane IRIS Dena në Oqeanin Indian më herët këtë muaj. Marina e Sri Lankës nisi një mision shpëtimi pas incidentit.

Ushtria e Iranit tha se 104 marinarë u vranë në sulm. Autoritetet e Sri Lankës thanë se nxorën 84 trupa nga uji dhe shpëtuan 32 marinarë, ndërsa të tjerët mbeten të zhdukur.

Disa ditë më vonë, Sri Lanka evakuoi 208 anëtarë të ekuipazhit nga një anije e dytë iraniane, IRIS Bushehr, pasi anija kërkoi ndihmë nga Kolombo.

Të dy anijet po ktheheshin nga stërvitjet detare Milan Peace 2026 në Indi.

Sri Lanka u ka ofruar viza njëmujore marinarëve të shpëtuar.

Mbetjet dhe fuçitë e naftës nga anija e fundosur IRIS Dena më vonë dolën në breg përgjatë pjesëve të vijës bregdetare jugore të Sri Lankës, sipas mediave lokale, duke nxitur përpjekje pastrimi dhe monitorim mjedisor.

Tensionet rajonale u rritën pasi SHBA-të dhe Izraeli nisën një sulm të përbashkët ndaj Iranit më 28 shkurt, i cili sipas Teheranit vrau më shumë se 1.300 njerëz, përfshirë ish-liderin suprem iranian, Ali Khamenei dhe dhjetëra nxënëse shkolle.

Irani që atëherë është hakmarrë me sulme me dronë dhe raketa që kanë shënjestruar Izraelin, Jordaninë, Irakun dhe vendet e Gjirit që strehojnë asete ushtarake amerikane.

Irani gjithashtu ka mbyllur në mënyrë efektive Ngushticën e Hormuzit që nga 1 marsi. Rruga ujore transporton rreth 20 milionë fuçi naftë në ditë dhe afërsisht 20 për qind të tregtisë globale të gazit natyror të lëngshëm.

Izraeli ka paralajmëruar se do ta bëjë qeverinë e Libanit të “paguajë një çmim të rëndë” përmes sulmeve ndaj infrastrukturës shtetërore dhe me mundësinë e marrjes së territoreve shtesë, transmeton Anadolu.

“Qeveria libaneze do të paguajë një çmim të rëndë përmes sulmeve që synojnë infrastrukturën kombëtare të Libanit dhe përmes humbjes së territorit të përdorur nga militantët e Hezbollahut, derisa të përmbushë zotimin e saj bazë për çarmatosjen e grupit”, tha ministri i Mbrojtjes, Israel Katz, gjatë një vlerësimi të sigurisë në selinë e Ministrisë së Mbrojtjes në Tel Aviv.

Sipas një njoftimi nga zyra e tij, Katz tha se ushtria izraelite gjatë natës ka shënjestruar dhe shkatërruar një urë të rëndësishme mbi lumin Litani, duke pretenduar se ajo përdorej nga anëtarët e Hezbollahut për të transferuar armë në Libanin jugor.

“Kjo është vetëm fillimi dhe qeveria libaneze dhe shteti i Libanit do të paguajnë një çmim të rëndë për shkatërrimin e infrastrukturës kombëtare të përdorur nga operativët e Hezbollahut për të kryer operacionet e tyre dhe për të shënjestruar shtetin e Izraelit”, tha Katz.

Ai shtoi se kryeministri Benjamin Netanyahu dhe ai vetë, së bashku me ushtrinë izraelite, mbeten të përkushtuar për të mbrojtur banorët e veriut të Izraelit dhe të gjithë qytetarët izraelitë.

“Ne do të bëjmë gjithçka që është e nevojshme për të përmbushur këtë zotim, si në Iran ashtu edhe në Liban”, tha Katz.

Më herët, ushtria izraelite tha se avionët e saj kishin shënjestruar urën Zrariyeh mbi lumin Litani në Liban, duke pretenduar se Hezbollahu e përdorte atë si një rrugë kryesore lëvizjeje.

Transmetuesi publik izraelit tha se vendimi për të goditur urën u mor në nivel politik pas një rekomandimi nga zyrtarët e sigurisë.

Transmetuesi tha se Netanyahu i kërkoi ushtrisë izraelite të paraqesë objektiva shtesë të infrastrukturës civile për miratim, si pjesë e përpjekjeve për të rritur presionin ndaj qeverisë libaneze që të veprojë kundër Hezbollahut.

Hezbollahu filloi të shënjestrojë baza ushtarake izraelite më 2 mars, si përgjigje ndaj sulmeve të vazhdueshme izraelite në Liban që nga nëntori i vitit 2024 dhe vrasjes në Teheran të liderit të atëhershëm suprem të Iranit, Ali Khamenei.

Izraeli e zgjeroi fushatën e tij po atë ditë me sulme ajrore në periferitë jugore të Bejrutit dhe në zona të Libanit jugor dhe lindor.

Më 3 mars, Izraeli nisi gjithashtu një inkursion të kufizuar tokësor në Libanin jugor pasi kishte filluar një fushatë të përbashkët me SHBA-në kundër Iranit më 28 shkurt.

Mbrëmë, autoritetet libaneze thanë se sulmet e zgjeruara të Izraelit në vend kanë vrarë 687 persona, kanë plagosur 1.774 të tjerë dhe kanë zhvendosur rreth 822 mijë persona.