Më 25 janar 1995, një raketë e lëshuar nga Norvegjia për qëllime shkencore shkaktoi një keqkuptim të rrezikshëm, pasi sistemet ruse të paralajmërimit të hershëm e ngatërruan atë me një raketë të mundshme bërthamore që po shkonte drejt Moskës.
Për më shumë se një orë, bota u përball me një nga skenarët më alarmues të epokës bërthamore, siç raporton BBC. Një gjurmë u shfaq në radar në stacionet ushtarake ruse në veri që tregonte se një raketë ishte lëshuar nga brigjet e Norvegjisë dhe po ngjitej me shpejtësi të lartë.
Oficerët që monitoronin situatën e dinin se një raketë e lëshuar nga një nëndetëse amerikane në zonë mund të mbante deri në tetë koka bërthamore dhe tw mbwrrinte në Moskë në rreth 15 minuta. Informacioni iu kalua menjëherë majës së hierarkisë ushtarake dhe arriti te presidenti i atëhershëm i Rusisë, Boris Jelcin.
Aktivizimi i “valizës bërthamore”
Jelcin u bë udhëheqësi i parë botëror që aktivizoi të ashtuquajturën “valizë bërthamore”, një sistem që përmban udhëzimet dhe teknologjinë për aktivizimin e armëve bërthamore.
Që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, shtetet që zotërojnë armë bërthamore e kanë bazuar strategjinë e tyre në frenim, domethënë në idenë se një sulm bërthamor do të çonte në shkatërrim të ndërsjelltë. Në atë moment, presidenti rus dhe këshilltarët e tij duhej të vendosnin nëse ishte një sulm i vërtetë dhe nëse duhej të kishte një përgjigje të menjëhershme.
Në fund, incidenti nuk rezultoi në katastrofë. Megjithatë, tensioni i momentit ishte aq i madh sa shkaktoi konfuzion tek qeveritë, udhëheqësit ushtarakë dhe media.
Konfuzion në tregje dhe qeveri
Për rreth një orë, pati pasiguri të madhe. Tregjet ndërkombëtare të valutave luhateshin, ndërsa politikanët, personeli ushtarak dhe gazetarët përpiqeshin të kuptonin saktësisht se çfarë kishte ndodhur.
Në orën 13:46 GMT, informacioni filloi të qarkullonte nëpërmjet agjencisë ruse Interfax se Rusia kishte rrëzuar një raketë që shkonte drejt territorit të saj. Gazetarët kontaktuan Ministrinë Britanike të Mbrojtjes, me një zëdhënës që deklaroi se “Jam i sigurt se britanikët nuk kanë lëshuar asnjë raketë drejt Rusisë”. Pasiguri e ngjashme mbizotëroi në Pentagon, ku një zëdhënës deklaroi se “e tëra çfarë kemi janë raportime për raportet”.
Pak para orës 14:52 GMT, ata që ishin të njohur me incidentin më në fund mundën të merrnin frymë lirisht. Interfax korrigjoi raportin e tij fillestar dhe tha se sistemi rus i paralajmërimit të hershëm me të vërtetë kishte regjistruar lëshimin e një rakete, por që ajo në fakt kishte rënë në tokën norvegjeze.
Një raketë për të studiuar Dritat Veriore
Një zyrtar i Ministrisë së Mbrojtjes Norvegjeze më vonë konfirmoi se lëshimi kishte qenë për qëllime paqësore. Raketa ishte pjesë e një programi shkencor për të studiuar Dritat Veriore, fenomeni i njohur edhe si aurora borealis.
Lëshimi ishte nga një qendër kërkimore raketash civile, dhe raketa përfundoi në det pranë ishullit të izoluar arktik të Spitsbergenit, shumë kohë para se t’i afrohej hapësirës ajrore ruse.
Paralajmërimi i humbur
Aspekti më i çuditshëm i rastit ishte se Norvegjia e kishte informuar Rusinë për lëshimin disa javë më parë. Shkencëtari norvegjez Kolbjorn Adolfsen, i cili ishte i përfshirë në program, tha se vendi i tij kishte dërguar një mesazh informacioni më 14 dhjetor përmes Ministrisë së Jashtme për të gjitha shtetet e interesuara.
Megjithatë, informacioni nuk kishte arritur kurrë në zyrat përkatëse në Moskë.
Adolfsen shpjegoi gjithashtu se ndoshta reagimi i fortë rus ishte për shkak të faktit se kjo raketë e veçantë ndoqi një trajektore balistike shumë të lartë, duke arritur një lartësi prej rreth 908 miljesh.
Ndjeshmëria pas incidenteve të kaluara
Rusia ka qenë veçanërisht e ndjeshme ndaj çështjeve të mbrojtjes ajrore që nga viti 1987, kur gjermani i ri Matthias Rust arriti të fluturonte më shumë se 750 kilometra në hapësirën ajrore sovjetike me një aeroplan të vogël dhe të ulej pranë Kremlinit.
Edhe pse Lufta e Ftohtë kishte mbaruar tashmë, incidenti i vitit 1995 tregoi se shqetësimi për një kërcënim të mundshëm bërthamor mbeti i fortë në disa qarqe të udhëheqjes ruse.
Një nga shumë “gabimet e afërta” të epokës bërthamore
Incidenti i lëshimit norvegjez nuk ishte i vetmi alarm i rremë në historinë e armëve bërthamore. Disa raste të ngjashme janë regjistruar që nga Lufta e Ftohtë, nga indikacione të rreme të shkaktuara edhe nga tufa mjellmash, drita e hënës ose probleme teknike.
Në vitin 1958, një aeroplan hodhi aksidentalisht një bombë bërthamore në oborrin e një familjeje në SHBA, pa shkaktuar asnjë viktimë, ndërsa në vitin 1966, dy avionë ushtarakë amerikanë u përplasën mbi një fshat spanjoll, njëri prej të cilëve mbante katër armë bërthamore. Në vitin 2010, Forcat Ajrore Amerikane humbën për pak kohë kontaktin me 50 raketa, të cilat mund të kishin penguar kontrollin e një lëshimi të mundshëm.
Sa i rrezikshëm ishte në të vërtetë?
Vlerësimet për seriozitetin e incidentit të vitit 1995 ndryshojnë. Një ish-zyrtar i CIA-s e quajti atë “momentin më të rrezikshëm të epokës bërthamore”. Sipas analistit ushtarak Peter Pray, ishte hera e parë që një udhëheqës i fuqisë bërthamore kishte hapur “valixhen bërthamore” në një situatë që konsiderohej një kërcënim real.
Megjithatë, ekspertë të tjerë e minimizojnë rëndësinë e incidentit. Hetuesi i OKB-së për çarmatimin bërthamor Pavel Podvig tha se do ta vlerësonte atë vetëm “tre nga dhjetë” krahasuar me incidente të tjera gjatë Luftës së Ftohtë. Eksperti rus i armëve bërthamore Vladimir Dvorkin argumentoi se incidenti “nuk paraqiste ndonjë kërcënim real”.
Pesë ditë pas incidentit, Rusia zyrtarisht e quajti atë një “keqkuptim” dhe theksoi se Norvegjia kishte ndjekur procesin e duhur. Edhe pse kriza përfundoi pa pasoja, incidenti mbetet një kujtesë se sa lehtë një keqinterpretim mund ta çojë botën më afër një vendimi katastrofik.
